پنجکنت شهری در غرب تاجیکستان است. سایت باستانی پنجکت در حومه شرقی این شهر قرار دارد. شهر باستانی سغدی پنجکنت در سده چهارم میلادی تاسیس شد و در سده هفتم به اوج شکوه خود رسید اما مانند سایر شهرهای آسیای میانه با حمله اعراب در قرن هشتم میلادی نابود شد.
شهر در قرن نهم میلادی بازسازی شد اما با رونق گرفتن سمرقند و بخارا در دوره اسلامی دیگر جایی برای پیشرفت پنجکنت وجود نداشت.

 در مرکز شهر دیواری مربع شکل قرار داشت که کاخ مرکزی، دو معبد و تعدادی از خانه ها را در خود جا می داد. خیابانهایی با زاویه قائمه، خانه ها را به هم وصل می کردند. بیرون دیوار مرکزی، منطقه مسکونی بزرگی بود و دیوار دیگری آنرا احاطه می کرد. ساختمانهای مرکزی شهر همه در 722 میلادی سوخته اند.
دیوار بیرونی شهر در قرن پنجم میلادی یازده متر ارتفاع و برجکهای دیده بانی زیادی داشت. در بازسازی های بعدی دیوار را کلفت تر و تعداد برجکها را کم کردند.

خانه های مسکونی اتاقهای کوچک با سقف چوبی داشتند. دیوارها از خشت خام خشک شده در آفتاب ساخته شده بودند. دو معبد مرکز شهر تقریبا مشابه هم بودند. ورودی ساختمان اصلی معبد از سمت شرق رو به طلوع خورشید بود و به حیاط بزرگی راه داشت که دور معبد را فراگرفته بود. حیاط دیگری هم در شرق حیاط مرکزی ساخته شده بود که به خیابان اصلی راه داشت.
در قرن پنجم یا ششم میلادی فضایی برای نگه داری آتش مقدس به سالن اصلی یکی از معابد اضافه شده بود. تدفینهای زرتشتی نیز از انتهای قرن پنجم در شهر رواج یافتند.

حفاری های پنجیکنت - منبع تصویر

هردو معبد دارای مجسمه های فراوان و نقاشی های دیواری بودند. شروع ساخت این آثار هنری در معابد از ابتدای قرن پنجم میلادی است. نقاشی های کاخ مرکزی یک قرن بعد یعنی در قرن ششم کشیده شده اند.
برخی خانه های ساخته شده در قرن ششم دوطبقه بودند و آثار نقاشی دیواری در آنها نیز دیده می شود. انتهای قرن هفتم و شروع قرن هشتم میلادی اوج شکوفایی شهر بود و در این دوره استفاده از نقاشی دیواری و آثار چوبی بسیار رواج یافت. بقایای این آثار نفیس از بیش از یک سوم خانه های شهر بدست آمده است. از آنجا که شهر به آتش خشم مسلمانان نابود شده است همه این آثار چوبی سوخته اند و تنها بقایای معدودی از آنها در ساختمانهایی به جا مانده است که به دلیل فروریختن دیوار یا سقف از نابودی در آتش حفظ شده اند و به زغال تبدیل شده اند.

چوب کنده کاری شده پنجکنت - منبع تصویر
این قطعه چوب کنده کاری شده که در اثر آتش در زیر آوار به زغال تبدیل شده است در حفاری های سال 2016 کشف شد. حالت نشستن فرد در این تصویر مشابه آثار دیگر بودایی است. این قطعه اولین چوب کنده کاری شده بودایی کشف شده در این منطقه است.

در قرن هشتم میلادی برای گذرگاههای شهر سایه بان با سقف قوس دار ساخته بودند تا مردم در کوچه ها در زیر سایه رفت و آمد کنند. در کنار خانه های بزرگ مغازه و کارگاه هایی ساخته شده بود که رو به خیابان کاملا باز بودند و هیچ راهی به داخل خانه نداشتند. احتمالا صاحبان خانه ها این مغازه ها را اجاره می دادند.

خانه ها همه حداقل یک انباری داشتند. اتاق نشیمن در طبقه دوم ساخته می شد. برخی خانه ها یک آتشدان داشتند و در کنار آن فضایی برای عبادت وجود داشت. برخی از آنها راهرو درازی به اتاق عبادت داشتند که نور راهرو از سقف تامین می شد. در اتاق عبادت، محلی در دیوار مرکزی به صورت تورفتگی ساخته می شد و درون آن مجسمه خدایان و نقاشی های دیواری قرار می گرفتند. ظاهر خدایان نقاشی شده ریشه هلنیستی داشت که تحت تاثیر هنر ساسانی و هندی قرار گرفته بود. در میان خدایان خدای باد که سه سر بود بسیار دیده می شود.
سالنهای بزرگ خانه ها چهار ستون چوبی داشتند تا بتوانند سقف بزرگ چوبی را حفظ کنند. روی این سقف چوبی گنبدی قرار می گرفت. اگر سالن ستون نداشت گنبد به صورت کوچکتر و گاهی به شکل هرم ساخته می شد.

طرح شاهان در حال انجام کارهای مختلف، صحنه شکار، رستم که قهرمان افسانه ای بود و طرحهایی از افسانه های هندی روی دیوارها کشیده می شدند. در طرح های حاشیه صحنه عشاق، فرشته و پری و طرحهایی از حیوانات و گیاهان دیده می شد. طرح های حیوانات از کتاب پنجاتنترا گرفته شده بودند که کتاب فارسی کلیله و دمنه از آن الگو برداشته است.
طرح شاهان یا دیگر آثار مهم کمی بزرگتر از سایر طرح ها کشیده می شدند تا بر اهمیت آن تاکید شود.

با اینکه شواهدی از وجود مسیحیت، بودایی و اعتقادات مربوط به شیوا الهه هندی در پنجکنت وجود دارد اما باید گفت بر اساس تعداد زیاد آتشگاهها در خانه ها و نوع تدفین مردم شهر، دین زرتشتی دین اکثر مردم شهر بود.

آثار کشف شده در موزه پنجکنت، دوشنبه و ارمیتاژ نگه داری می شوند.

نقاشی دیواری - منبع تصویر

نقاشی دیواری - منبع تصویر

نقاشی دیواری - منبع تصویر

نقاشی دیواری - منبع تصویر

نقاشی دیواری - منبع تصویر

نقاشی دیواری - منبع تصویر

نقاشی دیواری - منبع تصویر

نقاشی دیواری - منبع تصویر

نقاشی دیواری - منبع تصویر

نقاشی دیواری - منبع تصویر

نقاشی دیواری - منبع تصویر

نقاشی دیواری - منبع تصویر

منابع
موزه ارمیتاژ
ایرانیکا